Ο εκφοβισμός μέσα κι έξω από το σχολείο

Το φαινόμενο του εκφοβισμού, για το οποίο γίνεται πολύς λόγος τα τε­λευταία χρόνια στην επιστημονική κοινότητα και στην κοινωνία, δεν είναι σαφώς κάτι καινούργιο. Πρό­κειται για την επίδειξη σωματικής, λεκτικής ή ψυχολογικής επιθετικότη­τας σε κάποιον που βρίσκεται σε πιο αδύναμη θέση: κοροϊδίες, απειλές, χτυπήματα, συκοφαντίες και απο­κλεισμός από την παρέα. Όλοι μας τα έχουμε βιώσει ή τα έχουμε δει να συμβαίνουν δίπλα μας. Σε κάθε τάξη και κάθε χρονιά υπάρχουν κάποια παιδιά που βρίσκονται στη θέση του θύματος και άλλα σε αυτή του θύτη.

Τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί οι αναφορές και οι παρεμβάσεις που πραγματοποιούνται στα σχολεία για το θέμα του εκφοβισμού. Αυτό συμ­βαίνει κυρίως γιατί αφενός οι ειδικοί επισημαίνουν εντονότερα τις αρνητι­κές συνέπειες του εκφοβισμού στην καθημερινή λειτουργικότητα και στην ανάπτυξη της προσωπικότη­τας του παιδιού και αφετέρου γιατί περισσότεροι πλέον άνθρωποι απο­φασίζουν να μη προσπερνούν αδιά­φορα το ζήτημα αυτό και να μιλούν ανοιχτά, είτε αφορά τους ίδιους είτε άλλους.

Πολλοί γονείς επισκέπτονται ειδικούς ψυχικής υγείας και εκφράζουν τις ανησυχίες τους για επεισόδια εκφο­βισμού που συμβαίνουν στο σχολείο με το παιδί τους στη θέση του θύτη ή του θύματος. Ζητούν συμβουλές και καθοδήγηση ή ακόμη και παρέμ­βαση στον χώρο του σχολείου.

Αυτό που συχνά ξεχνάμε όμως είναι ότι ο εκφοβισμός δεν είναι κάτι που αφορά αποκλειστικά στο σχολείο. Δεν είναι μόνο κάτι που συμβαίνει ανάμεσα στα παιδιά· είναι και αυτό που πολλές φορές εμείς οι ίδιοι ως γονείς και ως άνθρωποι κάνουμε στους γύρω μας.

IMG_0489

Συχνά οι πρώτες εμπειρίες εκφοβι­σμού που βιώνει το παιδί λαμβάνουν χώρα μέσα στο σπίτι του με πρωτα­γωνιστές τους γονείς, τα αδέρφια ή άλλους οικείους. Το μικρό παιδί άλλωστε βρίσκεται εκ των πραγ­μάτων σε αδύναμη θέση μπροστά στην «εξουσία» του μεγαλυτέρου, ευάλωτο σε λόγια και συμπεριφο­ρές, που κατά βάση καθορίζουν τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Και συχνά ο γονιός, χωρίς να έχει πάντα την πρόθεση, επιδεικνύει επιθετικότητα λεκτική, σωματική και ψυχολογική στην προσπάθειά του να θέσει όρια, για να λειτουργεί ομα­λότερα η οικογένεια στην καθημερι­νότητα. Για παράδειγμα, οι συχνές και πολύ έντονες φωνές, τα προ­σβλητικά σχόλια και παρατηρήσεις προς τις ικανότητες και τα χαρακτη­ριστικά του παιδιού («είσαι εντελώς χαζός/ άχρηστος», «μη τρως άλλη σοκολάτα χόντρυνε η κοιλιά σου»), οι επίμονες κοροϊδίες από το μεγαλύ­τερο αδερφάκι, η συχνή κι αλόγιστη χρήση σωματικής τιμωρίας, είναι γε­γονότα που αφήνουν το αποτύπωμά τους. Ένα παιδί με αρνητική εικόνα για τον εαυτό του και με αίσθηση αδυναμίας και χαμηλής αυτοεκτί­μησης αποτελεί συχνά ένα εύκολο θύμα εκφοβισμού στον έξω κόσμο.

Ο τρόπος επίσης που συμπεριφέρο­νται και καυγαδίζουν οι γονείς μετα­ξύ τους (π.χ. με προσβολές και απα­ξιωτικά σχόλια) και αντιμετωπίζουν τους άλλους ανθρώπους (π.χ. με αγένεια, έλλειψη ευαισθησίας κι επι­κριτικότητα) αποτελεί το μοντέλο το οποίο ακολουθούν συνήθως οι με­τέπειτα συμπεριφορές του παιδιού. Έτσι, υπάρχουν αρκετά παιδιά που προσβάλλουν ή απομονώνουν τους άλλους με αφορμή τις σωματικές, πνευματικές και ψυχικές ιδιαιτερότη­τές τους, χωρίς να αντιλαμβάνονται τον πόνο που προκαλούν και τις συ­νέπειες στη ζωή τους.

Θέλουν ιδιαίτερη προσοχή λοιπόν, ο τρόπος, τα λόγια και οι κινήσεις, εφόσον οι εμπειρίες της πρώτης παι­δικής ηλικίας θεωρούνται καθοριστι­κές για την εικόνα που θα αποκτήσει το παιδί για τον εαυτό του, αλλά και για τον τρόπο συμπεριφοράς του σε άλλους ανθρώπους, όταν βρεθεί σε θέση «εξουσίας». Συνεπώς, καλό είναι να έχουμε στο νου μας ως γο­νείς, εκπαιδευτικοί και άνθρωποι ότι ένα σημαντικό κομμάτι της προετοι­μασίας του παιδιού για το ρόλο του θύτη ή του θύματος εκφοβισμού πραγματοποιείται εκτός σχολείου.

Δημοσίευση στο περιοδικό Εντέχνως, τεύχος Νοεμβρίου