ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ


Τις τελευταίες δεκαετίες έχει παρατηρηθεί αύξηση στις διαταραχές που σχετίζονται με τη διατροφή και την εικόνα που έχει το άτομο για το σώμα του. Πολλές έρευνες έχουν πραγματοποιηθεί με σκοπό την ερμηνεία της αύξησης αυτής και αρκετές από αυτές καταδεικνύουν το σημαντικό ρόλο που παίζουν τα πρότυπα που προβάλλονται από τα ΜΜΕ και τη βιομηχανία της μόδας στη διαμόρφωση της ικανοποίησης που έχουν τα άτομα για τη σωματική τους εικόνα, αλλά και στη διαμόρφωση των συμπεριφορών πρόσληψης τροφής. Παλαιότερα θεωρούνταν ότι κυρίως οι γυναίκες παρούσιαζαν τέτοιου είδους διαταραχές, τα τελευταία χρόνια όμως απαντάται συχνά και σε άνδρες, καθώς τα κοινωνικά πρότυπα για την εμφάνιση αλλάζουν και η βιομηχανία της μόδας στοχεύει σε μεγάλο βαθμό και στο ανδρικό κοινό πλέον.
Η εικόνα που έχει το άτομο για το σώμα και την εμφάνισή του, ξεκινάει να διαμορφώνεται πολύ νωρίς στη βρεφική ουσιαστικά ηλικία, συνεχίζεται στην παιδική και ολοκληρώνεται συνήθως στην εφηβική ηλικία. Ένας βασικός παράγοντας που την επηρεάζει είναι φυσικά, η αντιμετώπιση του παιδιού από τους γονείς του, καθώς και στάσεις και συμπεριφορές που εκδηλώνουν οι γονείς σχετικές με τη σωματική εικόνα, για το παιδί, τον εαυτό τους και τους γύρω τους. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, έρχονται να προστεθούν και εξωτερικοί παράγοντες όπως οι συνομήλικοι και οι εικόνες που προβάλλουν τα ΜΜΕ. Στην εποχή μας όλο και σε μικρότερη ηλικία παρατηρείται η εκδήλωση δυσαρέσκειας με τη σωματική εικόνα, είτε αυτό έχει να κανει με το σωματικό μέγεθος (βάρος/ύψος), είτε με μεμονωμένα χαρακτηριστικά της εμφάνισης, όπως ειναι στα κορίτσια το στήθος, τα πόδια, τα οπίσθια, τα χείλια, η μύτη και στα αγόρια τα μπράτσα, ο κορμός και η κοιλιά.
Όσο πιο έντονη γίνεται η σωματική δυσαρέσκεια, τόσο αυξάνονται και οι πιθανότητες το άτομο να προσπαθήσει να αλλάξει αυτά που δεν του αρέσουν χρησιμοποιώντας τεχνικές που στηρίζονται συχνά στη μείωση πρόσληψης τροφής και στην υπερβολική άσκηση. Τα τελευταία χρόνια επίσης, ολοένα και αυξάνεται η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής και χημικών σκευασμάτων για την καύση του λίπους ή την αύξηση του μυϊκού όγκου. Η ανάπτυξη του διαδικτύου παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στη διάδοση σχετικών τεχνικών και μεθόδων για τη «βελτίωση» της εμφάνισης και παράλληλα καθιστά εύκολη την απόκτηση των προϊόντων αυτών.
Αυτό που καλείται Διαταραχή της Σωματικής Εικόνας πρόκειται ουσιαστικά για μια ή περισσότερες διαστρεβλωμένες αντιλήψεις που έχει το άτομο για το σώμα, το πρόσωπο ή/ και την εμφάνισή του γενικότερα. Το γεγονός αυτό προκαλεί υπερβολική ενασχόληση με το υποτιθέμενο ελάττωμα, άγχος, αποφυγή δραστηριοτήτων και κοινωνικών καταστάσεων, συχνά συνοδεύεται από κατάθλιψη και ενδέχεται να οδηγήσει σε έκπτωση της λειτουργικότητας του ατόμου σε σημαντικούς τομείς της ζωής του. Επίσης, συνήθως τα άτομα που παρουσιάζουν τη διαταραχή αυτή καταφεύγουν σε μεθόδους «βελτίωσης» της εμφάνισης, ιατρικές ή μη, πιθανώς ριψοκίνδυνες για τη σωματική και την ψυχική τους υγεία, όπως αυτές που προαναφέρθηκαν.
Διαταραχές Διατροφής


Πρόκειται για πολύ σοβαρές διαταραχές που σχετίζονται με την πρόσληψη της τροφής και την εικόνα και τη σημασία που δίνει το άτομο στο σωματικό βάρος και την εμφάνισή του. Δεν είναι πολύ συχνές στο γενικό πληθυσμό, τα τελευταία χρόνια όμως έχει παρατηρηθεί αύξηση στα ποσοστά εμφάνισής τους και λόγω της βαρύτητας τους, καλό είναι να γνωρίζουμε ότι τα άτομα που πάσχουν από τέτοιες διατραχές χρήζουν άμεσης ψυχολογικής ή/ και ιατρικής βοήθειας. Οι δύο βασικές διαταραχές στην πρόσληψη τροφής είναι η Ψυχογενής Ανορεξία και η Ψυχογενής Βουλιμία.
Ψυχογενής Ανορεξία καλείται η προσπάθεια του ατόμου να περιορίσει το σωματικό του βάρος, μειώνοντας την πρόσληψη τροφής του, ως προς τα είδη αλλά και ως προς την ποσότητά της, εξαιτίας του έντονου φόβου του μήπως γίνει υπέρβαρο και συνήθως βασιζόμενο στη διαστρεβλωμένη αντίληψη της σωματικής του εικόνας. Τα άτομα που παρουσιάζουν τη διαταραχή αυτή δίνουν πολύ μεγάλη σημασία στο σωματικό βάρος και στο ρόλο του στη συνολική τους αυτοεικόνα, έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και πολύ έντονο κίνητρο για αδυνάτισμα. Το φαγητό γίνεται «ο εχθρός» και η «μάχη» εναντίον του απαιτεί μεγάλη προσήλωση και αυτοπειθαρχία. Το άτομο κατά συνέπεια, δαπανά όλη του την ενέργεια στο να σκεφτεται τί πρέπει να φάει, πώς και πότε κι από ένα σημείο και μετά πώς να κρύψει από το περιβάλλον του τις διατροφικές του συνήθειες.

Είναι αρκετά πιθανό επίσης ο ανορεξικός να προσπαθεί να απαλλαγεί από την τροφή που κατανάλωσε σε κάποια στιγμή αδυναμίας μέσω του προκλητού έμετου ή τη χρήση καθαρτικών. Συχνά, την Ανορεξία συνοδεύουν καταθλιπτικά συμπτώματα, όπως η κακή διάθεση, η απόσυρση από τις κοινωνικές δραστηριότητες, η αϋπνία, η ευερεθιστότητα κλπ. Ο οργανισμός φυσικά καταπονείται πάρα πολύ και αρχίζει να δυσλειτουργεί, διακόπτεται η έμμηνος ρύση στις γυναίκες, σταδιακά προκαλούνται βλάβες στα ζωτικά όργανα, οι οποίες ενδέχεται να οδηγήσουν και στο θάνατο. Η συνήθης ηλικία έναρξης της διαταραχής είναι κάπου στη μέση εφηβεία (15-17 ετών).
Η Ψυχογενής Βουλιμία χαρακτηρίζεται από επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας κατά τη διάρκεια των οποίων το άτομο έχει την αίσθηση ότι δε μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του ώστε να σταματήσει, τα οποία ακολουθούνται από αντισταθμιστικές μεθόδους όπως είναι ο προκλητός έμετος, η χρήση διουρητικών και καθαρτικών, η νηστεία ή η υπερβολική άσκηση, με σκοπό να μην αυξηθεί το βάρος. Τα βουλιμικά άτομα επίσης ασχολούνται πολύ έντονα με το σχήμα και το βάρος του σώματος τους κι έχουν αξιοσημείωτες διακυμάνσεις στο βάρος τους που οφείλονται σε εναλλασσόμενες περιόδους δίαιτας και υπερφαγίας. Τυπικά όμως, έχουν ένα φυσιολογικό βάρος σε αντίθεση με τα άτομα που πάσχουν από ανορεξία. Και η Βουλιμία ενδέχεται να συνοδεύεται από καταθλιπτικά συμπτώματα και βέβαια οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί το άτομο για να απαλλαγεί από την υπερβολική ποσότητα τροφής που κατανάλωσε προκαλούν σημαντικές διαταραχές στη χημική ισορροπία του οργανισμού. Ιδιαίτερα ο προκλητός έμετος μακροχρόνια επηρεάζει σοβαρά τα δόντια, τη στοματική κοιλότητα και τον οισοφάγο. Η συνήθης ηλικία έναρξης της Βουλιμίας είναι στην όψιμη εφηβεία και στην πρώιμη ενήλικη ζωή (17 και πάνω) και η πορεία της είναι σε γενικές γραμμές χρόνια.

Ο ρόλος του ψυχολόγου στη θεραπεία των σοβαρών αυτών διαταραχών είναι τόσο υποστηρικτικός για το άτομο και την οικογένεια του, όσο και καθαρά θεραπευτικός με στόχο αρχικά την καθιέρωση νέων διατροφικών συμπεριφορών και στη συνέχεια τη διόρθωση λαθεμένων αντιλήψεων σχετικά με το σώμα και τις συναισθηματικές ανάγκες του ατόμου, την ενίσχυση της πεποίθησής του ότι μπορεί να ελέγξει τη ζωή του, τη βελτίωση των οικογενειακών σχέσεων και την επίλυση εσωτερικών συγκρούσεων. Φυσικά, ανάλογα με τη βαρύτητα της κατάστασης, είναι πιθανό να χρειαστεί καταρχήν νοσηλεία και φαρμακευτική αγωγή για τη αποκατάσταση των παθολογικών συμπτωμάτων και της ισορροπίας του οργανισμού.